Skip to content

Samotni rodzice a 500 plus – kim są i dlaczego mają trudniej?

Opublikowano w 500 plus, samotny rodzic, oraz świadczenia pieniężne

Zbliża się okres składania nowych wniosków o 500 plus – a mówiąc językiem prawniczym: wniosków o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego. Tzw. 500 plus to właśnie świadczenie wychowawcze, czyli zgodnie z założeniem pomoc państwa w pokrywaniu wydatków związanych z wychowywaniem dziecka. Złożenie wniosku do 31 sierpnia br. gwarantuje ciągłość wypłaty świadczenia 1. Najłatwiej mają pełne rodziny z co najmniej dwójką wspólnych dzieci – nie muszą wykazywać dochodu rodziny, a co za tym idzie przedstawiać różnych zaświadczeń. Najtrudniej mają osoby samotnie wychowujące dziecko – nawet jeśli faktycznie nie są samotne. Dlaczego tak jest i czy mogę coś takim osobom doradzić –  o tym piszę niżej 

Samotni – niesamotni 

Kim jest według ustawy o 500 plus 2 osoba samotnie wychowująca dziecko? To panna albo kawaler, wdowa/wdowiec, osoba rozwiedziona albo w separacji 3, jeżeli wychowują dziecko sami. Przy czym przez „sami” rozumie się niewychowywanie dziecka wspólnie z jego drugim biologicznym rodzicem. „Osoba samotnie wychowująca dziecko” 4 jest więc konstruktem prawnym stworzonym na potrzeby przyznawania świadczenia wychowawczego. 

W takim ujęciu, osobą samotnie wychowującą dziecko będzie osoba, która ma dziecko z poprzedniego związku, ale od wielu lat żyje w nowym nieformalnym związku, faktycznie tworząc z kolejnym partnerem rodzinę. Osobą samotnie wychowującą dziecko będzie również rodzic po rozwodzie mieszkający nadal z byłym małżonkiem, z którym ma dzieci, jeśli faktycznie sam będzie nad nimi sprawował opiekę.  Wreszcie definicja ta dotyczy również rodzin tzw. patchworkowych, gdzie partnerzy mają dzieci z poprzednich związków, a sami nie są małżeństwem. 

Na przykład taka sytuacja → Ona ma jedno dziecko i On ma jedno dziecko, mieszkają wspólnie i tworzą rodzinę. Są więc rodziną z dwójką dzieci. Nie mają ślubu. Dla urzędu są to jednak dwie osobne rodziny, zarówno ona, jak i on są osobami samotnie wychowującymi dziecko. Oboje obowiązuje kryterium dochodowe i nie tylko (o czym więcej niżej). Gdyby wzięli ślub, przez urząd uznani by zostali za rodzinę z dwojgiem dzieci, w której 500 plus przysługuje na jedno dziecko bez względu na dochód na członka rodziny. Co tutaj mogę doradzić? Wiem, że branie ślubu jedynie dla 500 plus to nie najlepiej brzmiąca rada, ale jeśli nie ma innych przeszkód sugerowałabym się nad tym zastanowić 😉 . 

Z życia wzięte – czyli autentyk dlaczego jest trudno 

Przygotowując ten wpis trafiłam na artykuł (link tutaj), który bez wchodzenia w niuanse prawne potwierdza w skrócie to, o czym dzisiaj właśnie piszę. Bez zaskoczenia przyjęłam fakt, że z raportu demograficznego wynika, że 500 plus wpłynęło na to, że więcej dzieci rodzi się w związkach małżeńskich. Autor tego artykułu wskazuje również dlaczego samotnym rodzicom jest trudniej – muszą spełnić dodatkowe kryteria, żeby otrzymać świadczenie. Na czym to dokładnie polega → najpierw przykład, a potem objaśnienie 🙂 

Maria jest po rozwodzie, ale nadal mieszka z byłym mężem. Ma z nim dwójkę dzieci – Barbarę, lat 13 oraz Krystiana, lat 20. Wyłączna opieka nad dziećmi została przyznana Marii. Przyczyną rozwodu było stosowanie przemocy fizycznej i psychicznej oraz nadużywanie alkoholu przez byłego męża. Mąż został zdiagnozowany jako osoba chora psychiczna, mająca tzw. zespół Otella (psychoza urojeniowa). Ma on nawet założoną „Niebieską kartę”

Maria pracuje, a jej wynagrodzenie za pracę wynosi ok. 2.000 zł netto. Na dzieci ma zasądzone alimenty – na Barbarę 900 zł, a na Krystiana – 800 zł. Alimentów tych nie widziała ani razu na oczy – mąż nie płaci. Dodatkowo, mąż przed rozwodem narobił długów, z powodu których komornik ściąga co miesiąc z konta Marii ok. 1.000 zł. Na życie trzyosobowej rodziny pozostaje więc bardzo niewiele. Maria musi korzystać z pomocy rodziców – emerytów. Maria chciała polepszyć byt swojej rodziny, więc złożyła wniosek o 500 plus na niepełnoletnie dziecko(Barbarę).

Maria 500 plus nie otrzymała – stwierdzono, że przekracza próg dochodowy. Jak to możliwe przy dochodzie 2.000 zł netto na trzyosobową rodzinę? 500 plus przecież przysługuje na jedno dziecko, jeżeli dochód w rodzinie w przeliczeniu na osobę nie przekracza 800 zł 7 . Maria odwoływała się. Najpierw do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, potem do sądu. Mimo to 500 plus jej nie przyznano. 

Maria jako osoba rozwiedziona została uznana przez urzędy i sąd za osobę samotnie wychowującą dzieci. Osoby samotnie wychowujące dzieci muszą wykazać, że alimenty na dziecko od drugiego rodzica zostały ustalone, a ponadto mają obowiązek udowodnić, że ich nie otrzymują wskutek wyczerpania możliwości prawnych ich dochodzenia od byłego partnera. Maria miała zasądzone alimenty, ale bała się założyć sprawę u komornika. Mąż groził jej, że jeżeli to zrobi, urządzi jej „piekło na ziemi”. Wobec choroby psychicznej męża, wcześniejszego stosowania przemocy i faktu wspólnego zamieszkiwania, groźby te były realne i poważne. Pomimo, że Maria tłumaczyła to i przed urzędem i przed SKO i przed sądem, 500 plus nie zostało jej przyznane. 

Dla osób zainteresowanych cała historia Marii i pełny opis postępowań tutaj. A teraz wyjaśniam dlaczego tak się stało  Maria miała obowiązek wykazać, że zrobiła wszystko co prawnie możliwe, żeby ściągnąć zasądzone alimenty. Maria nie mogła przedstawić dowodów na to, ponieważ nie złożyła wniosku o wszczęcie egzekucji komorniczej. Wskutek tego alimenty, których w ogóle nie otrzymywała, zostały doliczone do dochodu rodziny. Spowodowało to przekroczenie progu dochodowego, a tym samym decyzję, że świadczenie wychowawcze na Barbarę jej nie przysługuje. Pomimo, że powody dla których Maria nie poszła do komornika zasługiwały na uwzględnienie, ani urząd ani sąd nie mogły ich wziąć pod uwagę. Decyzja administracyjna w przedmiocie 500 plus jest decyzją związaną. Oznacza to, że urzędnik sprawdza jedynie, czy kryteria przyznania 500 plus zostały spełnione czy też nie i w oparciu o określone przepisy prawa wydaje decyzję. Urzędnikowi nie została przyznana żadna swoboda ocenna – ustawa o 500 plus nie daje urzędnikowi możliwości uznania żadnych ustępstw od spełnienia tego dodatkowego kryterium dla osób samotnie wychowujących dzieci 8.  

Konieczność wykazania nieściągalności alimentów

Wszystko za sprawą przepisu – art. 8 ust. 2 ustawy o 500 plus 9. Przepis ten obowiązuje od 1 sierpnia 2017 r., a tym samym zastosowanie miał po raz pierwszy w zeszłym roku przy ustalaniu prawa do świadczenia wychowawczego na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. W tym roku osoby samotnie wychowujące dziecko będą musiały na nowo udowodnić nieściągalność alimentów. 

Jaki jest cel tego przepisu? Mówiąc prosto – państwo ma obowiązek pomagać rodzicom w dalszej kolejności. W pierwszej kolejności, to rodzice sami są zobowiązani utrzymywać swoje dzieci. Dlatego 500 plus przyznaje się samotnym rodzicom albo wtedy, kiedy pomimo otrzymywanych alimentów na dziecko nie przekroczą progu dochodowego albo kiedy wykażą obiektywną nieściągalność zasądzonych od drugiego rodzica alimentów. 

Kiedy nie trzeba wykazywać nieściągalności alimentów? Jeżeli drugi z rodziców dziecka nie żyje albo jest nieznany. Jeżeli pomimo złożenia pozwu o alimenty, sąd to powództwo oddalił. Jeżeli obowiązek utrzymywania dziecka został na mocy wyroku sądowego nałożony jedynie na jednego z rodziców. I wreszcie wtedy, kiedy rodzice po rozwodzie sprawują opiekę naprzemienną nad dzieckiem. Jest to sytuacja w której dziecko – na mocy orzeczenia sądu – mieszka z każdym z rozwiedzionych rodziców w powtarzających się okresach. Wtedy dziecko jest uznawane za członka rodziny każdego z tych rodziców, a 500 plus jest dzielone pomiędzy rodziców sprawujących opiekę naprzemienną. 

 Co gdy samotny rodzic wychowuje co najmniej dwoje małoletnich dzieci – czy musi wykazywać nieściągalność alimentów? To zależy. Jeżeli nie składa wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko, to moim zdaniem nie musi. Podkreślam z ostrożności, że jest to moje zdanie wynikające z interpretacji przepisów, ponieważ nie znam praktyki urzędów w tym przedmiocie i nie znalazłam żadnego orzeczenia przesądzającego tę kwestię. Składając wniosek o 500 plus na pierwsze dziecko, należy bowiem wykazać, że nie przekracza się kryterium dochodowego. Wtedy kwestia alimentów jest istotna, ponieważ wpływa na kwestię dochodu na członka rodziny. Składając wniosek o 500 plus jedynie na drugie albo na drugie i kolejne dzieci, moim zdaniem samotny rodzic nie ma obowiązku wykazywać czy alimenty zostały ustalone i czy są one ściągane czy też nie i dlaczego 10 . Jeśli ktoś wie czy urzędy w takiej sytuacji wymagają udowodnienia nieściągalności alimentów – bardzo proszę dać mi znać :). 

I jeszcze jedna kwestia niezwiązana bezpośrednio z wymogiem wykazania nieściągalności alimentów, ale bardzo istotna  co gdy otrzymuję alimenty z Funduszu Alimentacyjnego? Wliczają się one do dochodu rodziny 11. Tym samym otrzymując alimenty z funduszu alimentacyjnego można przekroczyć kryterium dochodowe, od którego zależy przyznanie świadczenia wychowawczego. 

Wykazanie nieściągalności alimentów – co doradzam?

Biorąc pod uwagę wszystko to, co wyżej opisałam, doradzam poważnie podejść do tematu i przygotować się do złożenia kompletnego i poprawnego wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego. Decyzja jest bowiem wydawana w  takiej sytuacji w oparciu o złożone dokumenty, a ich niekompletność może doprowadzić do wydania decyzji odmownej 12. Moja rada jest skierowana w szczególności do osób, które zgodnie z ustawą o 500 plus są osobami samotnie wychowującymi dziecko i składają wniosek o 500 plus na pierwsze dziecko. 

Pod tym linkiem znajdziesz wykaz dokumentów, które musisz złożyć w odpowiedzi na konieczność wykazania nieściągalności alimentów, jeśli jako samotny rodzic składasz wniosek o 500 plus na pierwsze dziecko → klik!

Jeśli jednak – pomimo tego, że starałaś/starałeś się – otrzymasz decyzję o odmowie przyznania 500 plus – pamiętaj, że masz prawo odwołać się do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, a dalej do sądów administracyjnych. Dobrze jest przy tym skorzystać z pomocy prawnika, który profesjonalnym okiem spojrzy na wydaną decyzję i będzie szukał podstaw do jej zmiany. Jak wyżej napisałam, decyzja o przyznaniu bądź nie 500 plus nie jest decyzją uznaniową, a więc nie zależy od wyjątkowych okoliczności przemawiających za słusznością przyznania tego świadczenia pieniężnego określonej osobie. W postępowaniu odwoławczym takie wyjątkowe okoliczności także nie mają znaczenia, zwłaszcza w postępowaniu ze skargi do sądu administracyjnego, gdzie badana jest jedynie zgodność z prawem wydanej decyzji – sąd w ogóle nie bada czy decyzja wydana przez organ jest sprawiedliwa czy też nie. 


Jeśli podobał Ci się ten wpis albo ogólnie podoba Ci się co i jak piszę – możesz: 

 udostępnić wpis swoim znajomym na Facebooku – przez kliknięcie niebieskiej literki F pod tytułem posta 🙂

→ polubić mnie na Facebooku lub/i obserwować mnie na Instagramie – daję tam powiadomienia o nowych wpisach na blogu i dodatkowo umieszczam także inne treści – np. #jedenprzepistygodniowo – co tydzień staram się omawiać jeden przepis, który uważam, że może być przydatny dla rodziców. 

dodać komentarz pod tym wpisem 🙂


1 – dotyczy to osób, które mają aktualnie ustalone prawo do świadczenia wychowawczego do 30 września 2018 r. Jeśli złożą kolejny wniosek o 500 plus, wypłata na nowo ustalonego świadczenia nastąpi do końca października, a więc bez żadnej miesięcznej przerwy. Wynika to z art. 21 ust. 4 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci: „W przypadku, gdy osoba ubiegająca się o świadczenie wychowawcze na kolejny okres złoży wniosek wraz z dokumentami do dnia 31 sierpnia, ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz wypłata tego świadczenia przysługująca za miesiąc październik danego roku następuje do dnia 31 października tego roku.”. 

2 – tak będę nazywać w skrócie ustawę z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, czyli ustawę, która określa komu przysługuje świadczenie 500 plus (świadczenie wychowawcze) i na jakich zasadach jest wypłacane. 

3 – separacja prawna (orzeczona prawomocnym wyrokiem sądu), nie faktyczna gdy małżonkowie żyją oddzielnie, ale formalnie nadal są małżeństwem. 

4 – osoba samotnie wychowująca dziecko to według ustawy: „oznacza to pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem” (art. 2 pkt 12 ustawy). 

5 – wszystkie imiona w tekście wymyślone przeze mnie. 

6 – bo na Krystiana jako dziecko pełnoletnie 500 plus już nie przysługiwało. „Świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w ust. 2, do dnia ukończenia przez dziecko 18. roku życia.” (art. 4 ust. 3 ustawy). 

7 – 800 zł, a jeżeli członkiem rodziny jest dziecko niepełnosprawne – 1.200 zł (art. 5 ust. 3 i 4 ustawy). 

8 – w postępowaniu administracyjnym wyróżniamy decyzję związane i decyzję uznaniowe. Decyzje w przedmiocie 500 plus są decyzjami związanymi wg definicji podanej w treści wpisu. Organ sprawdza jedynie spełnienie przesłanek ustawowych i w oparciu o to wydaje decyzję pozytywną albo negatywną dla wnioskującego. Przeciwieństwem decyzji związanej jest decyzja uznaniowa – organ przy tym samym stanie faktycznym może rozstrzygnąć sprawę różnie w oparciu o uznanie administracyjne. Ustawa daje organowi możliwość wyboru sposobu załatwienia sprawy. Nie oznacza to oczywiście dowolności organu, a takie decyzje również podlegają kontroli. 

9 – art. 8 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci:  „Świadczenie wychowawcze na dane dziecko nie przysługuje, jeżeli osobie samotnie wychowującej dziecko nie zostało ustalone, na rzecz tego dziecko od jego rodzica, świadczenie alimentacyjne na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, chyba że: 1) drugie z rodziców dziecka nie żyje; 2) ojciec dziecka jest nieznany; 3) powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone; 4) sąd zobowiązał jedno z rodziców do ponoszenia całkowitych kosztów utrzymania dziecka i nie zobowiązał drugiego z rodziców do świadczenia alimentacyjnego na rzecz tego dziecka; 5) dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach. 

10 – dokładnie rzecz biorąc wynika to z mojej interpretacji następujących przepisów ustawy: pierwsze dziecko to dziecko – jedynak albo dziecko najstarsze w rodzinie (art. 2 pkt 14). Świadczenie na pierwsze dziecko przysługuje, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza 800 zł albo 1.200 zł – dziecko niepełnosprawne (art. 5 ust. 3 i 4). A contrario – świadczenie na nie-pierwsze dziecko przysługuje niezależnie od kryterium dochodowego. Wniosek na nie – pierwsze dziecko zawiera jedynie dane dotyczące członków rodziny, nie trzeba wykazywać dochodu (art. 13 ust. 3 w związku z art. 13 ust. 17). Skoro kwestia dochodu przy przyznawaniu 500 plus na nie-pierwsze dziecko nie ma znaczenia prawnego, nie powinno mieć również znaczenia czy w skład tego dochodu wchodzą alimenty czy też nie i dlaczego. Dodatkowo, żądanie od samotnych rodziców wykazania nieściągalności alimentów na drugie lub kolejne dzieci, w sytuacji w której niesamotni rodzice składający wniosek na nie-pierwsze dziecko nie muszą wykazywać żadnych kwestii majątkowych, byłoby dyskryminujące. Ponadto argumentem przemawiającym za moją interpretacją jest przepis § 5 pkt 1 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie trybu i sposobu postępowania w sprawach o przyznanie świadczenia wychowawczego (…), które stanowi, że dokumenty które należy przedstawić na okoliczność alimentów i ich (nie)ściągalności są dokumentami wchodzącymi w skład dokumentów stwierdzających wysokość dochodu rodziny. Jednak wobec stanowczego brzmienia art. 8 ust. 2 ustawy, dopuszczam z ostrożności również możliwość interpretacji przeciwnej do przedstawionej przeze mnie i jestem ciekawa jak w praktyce urzędy do tego podchodzą. 

11 – wynika to z odpowiedniego stosowania przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, która w art. 3 pkt 1 pkt c wskazuje, że dochodem są również świadczenia pieniężne wypłacane w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów. 

12 – w przypadku złożenia niekompletnego wniosku organ wzywa do jego uzupełnienia – mówi o tym art. 19 ustawy. 

4 komentarze

  1. Aneta Ciurkot
    Aneta Ciurkot

    Tekst napisany perfekcyjnie. Podanie przykładów i ich wytłumaczenie pomoże wielu rodzicom samotnie wychowującym swoje dzieci, którzy mają podobne sytuacje życiowe

    20 sierpnia 2018
    |Odpowiedz
  2. Kasia
    Kasia

    Jestem w ciężkim szoku po tej lekturze. Wychodzi na to ze opłaca się rozwieźć ??

    21 sierpnia 2018
    |Odpowiedz
    • Ja bym powiedziała, że odwrotnie… ale każdy ma swoją interpretację 😉

      21 sierpnia 2018
      |Odpowiedz

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.

Podanie poniższych danych kontaktowych ma charakter dobrowolny. Podając poniższe dane, zgodnie z Polityką Prywatności, wyrażasz zgodę na przetwarzanie danych osobowych.